Parafia pw. św. Andrzeja Boboli w Kamionce

Wieś Kamionka przez wieki należała do parafii w Nowem, a przed objęciem pruskim systemem szkolnictwa elementarnego dzieci z Kamionki pobierały nauki w szkole parafialnej. W pewnych okresach wysyłano je jednak do szkoły w Lalkowach, która była bliżej – informował o tym ksiądz dziekan Bieszk w sprawozdaniu z kontroli szkół w dekanacie nowskim z 18 września 1810 roku.

Proces powstawania szkoły elementarnej w Kamionce był burzliwy, gdyż miejscowa gmina katolicka pragnęła ją założyć. W tej sprawie toczył się spór, który sięgał władz w Berlinie.

W latach 1809-1824 wieś Kamionka była własnością Samuela Nehringa, który w 1819 roku zbudował i otworzył w Rynkówce szkołę dla dzieci mieszkańców swoich dóbr. Chłopi z Kamionki, będący w trakcie procesu uwłaszczeniowego, zadeklarowali chęć posiadania własnej szkoły we wsi. Planowali ją zbudować w 1820 roku, zatrudnić własnego nauczyciela i ponosić koszty jego utrzymania. Odmówili udziału w kosztach budowy szkoły w Rynkówce. Sprawy uwłaszczeniowe ciągnęły się do 16 lutego 1827 roku, kiedy to zatwierdzono regulacje dotyczące stosunków między chłopami a dziedzicem, którym był wówczas syn Samuela, Ferdynand Nehring (zawarty 9 września 1825 roku). Potwierdzał on, że wieś otrzymała działkę o powierzchni 2 morgi, 120 prętów chełmińskich na potrzeby szkoły. Proces uwłaszczeniowy był jednym z powodów opóźnienia budowy szkoły. Kiedy chłopi wreszcie przystąpili do budowy, napotkali problemy z uzyskaniem drewna z królewskiego lasu. Wykonawstwo opóźniały także klęski żywiołowe w rolnictwie w wiosce. Ponadto gmina wiejska prowadziła spór z F. Nehringiem o wydanie drewna z lasu należącego do majątku Rynkówka i utworzonego w 1829 roku folwarku Rudawki oraz o inną pomoc przy budowie szkoły. Pomimo poparcia ze strony Rejencji, chłopi przegrali proces. Sąd patrymonialny w Rynkówce, do którego skargę na niesłuszne pretensje gminy Kamionki wniósł F. Nehring, orzekł w postanowieniu z 15 czerwca 1835 roku, że gmina musi samodzielnie, za własny koszt zbudować i utrzymywać szkołę, a także opiekować się nauczycielem.

Bez innej możliwości gmina Kamionka ostatecznie postawiła szkołę w latach 1837-1838. Dzieci rozpoczęły regularną naukę w nowym budynku szkolnym 1 września 1838 roku. Szkoła miała 20 stóp długości i 17 szerokości, a szczyt był skierowany w stronę Rynkówki. Klasa lekcyjna była dobrze nasłoneczniona i mogła pomieścić około 60 uczniów. W 1823 roku było 43 dzieci szkolnych w Kamionce (w tym 40 polskich katolików i 3 niemieckich ewangelików), w 1838 roku – 62 (w tym 6 ewangelików), a w 1846 roku – 41 (w tym 8 ewangelików). W 1855 roku w szkole uczyło się 62 dzieci (w tym 6 ewangelików). Z każdym rokiem przybywało dzieci. W 1862 roku szkoła liczyła 82 uczniów. W 1866 roku dzieci katolickie uczęszczające do szkoły było 88. W 1870 roku w szkole było 141 dzieci (w tym 122 katolików, 17 ewangelików i 2 Żydów). W 1870 roku uczniów było 141. W 1884 roku uczyło się w szkole 138 uczniów, a w 1907 roku – 163.

W latach 1874-1881 miały miejsce remont i rozbudowa szkoły. Z tego okresu (z roku 1874) zachował się projekt rozbudowy szkoły w Kamionce.

W tym czasie pierwsze dwa roczniki szkolne były urlopowane, a tylko starsze dzieci uczęszczały na lekcje, które odbywały się w wynajętej na koszt gminy izbie. Po zakończeniu remontu w 1881 roku szkoła w Kamionce uzyskała status szkoły 3-klasowej. Mieściła dwie izby szkolne i dwa mieszkania nauczycielskie. Koszty inwestycji w wysokości 9520 marek sfinansowało Ministerstwo Spraw Duchownych, Nauczania i Medycznych w Berlinie. Resztę, czyli 8426 marek, zobowiązała się zapłacić gmina. Budynek szkoły był zbudowany z drewna i cegły na podmurówce z kamienia polnego, kryty dachem z siana. Większe remonty przeprowadzano w szkole jeszcze trzykrotnie. W 1885 roku remontowano sanitariaty i położono dachówkę na dachu, w 1897 roku – piece, okna i dach, a w 1911 roku obok szkoły zbudowano boisko. Boisko miało wymiar 22 x 9 m, a izby lekcyjne miały wymiary 9 x 5,45 m oraz wysokość 3,54 m każda.

Istnieje informacja, że pierwszym nauczycielem, który podjął się nauczania dzieci w Kamionce, był J. Osiński – od połowy 1810 roku. Od 1823 roku, aż do momentu zbudowania szkoły, polska gmina katolicka w Kamionce zatrudniała do nauczania zagrodnika Michała Małankowskiego, pochodzącego z Kamionki, znającego jednak tylko język polski. Wizytator szkolny narzekał, 19 grudnia 1823 roku, na słabe postępy dzieci w nauce, brak podręczników i niską frekwencję uczniów latem w szkole. Pierwszym nauczycielem zatrudnionym w Kamionce oficjalnie, z aprobatą Rejencji, był Kazimierz Pulkowski. Pracował w latach 1838–1844. Zarówno on, jak i szereg jego następców, byli wyznania katolickiego. Po nim pracowali tam kolejno następujący nauczyciele: Jan Hinkelmann (1844–1848), Loeweke (1848/1849), Józef Mykowski (1848–1853), Jan Spandowski (1854–1867), Sylwester Szczodrowski (1867–1869), Paweł Kalinowski (1870–1901). Od 1882 roku, po powiększeniu szkoły, zatrudniano dwóch nauczycieli (niektórzy byli wyznania ewangelickiego), pracowali więc od tego okresu jeszcze: Jan Putynkowski (1882), Marceli Wojarczyk (1883–1889), Balcer (1889), Schmidt (1890–1894), Wilhelm Kawert (1895–1898), Rudolf Schubens (1898–1902), Gohrke (1904–1905), Jaschke (1906), Schwerdtfeger (1907–1912), Polaszek (1916–1919), Schynkowski (1917–1919).

Powiatowy inspektor szkolny von Homeyer proponował landratowi w Kwidzynie w związku z powyższym przeniesienie nauczyciela, który nie znał polskiego, do innej szkoły, a zatrudnienie nauczyciela znającego polski, „gdyż pan biskup w podobnej sytuacji pisał do ministra i uzyskał zniesienie zarządzenia tutejszej Rejencji w odniesieniu do szkół w Kopytkowie, Lalkowach, Kościelnej Jani, Rynkówce, Leśnej Jani”. Biskupowi obelżywie odpowiedziała Rejencja, że chwilowo nie dysponuje nauczycielem katolickim władczym językiem polskim, który mógłby być skierowany do szkoły w Kamionce Szlacheckiej, ponadto według opinii powiatowego inspektora szkolnego wiedza z religii dzieci z najniższych oddziałów w tej szkole jest dostateczna. Inspektor szkolny stwierdził także, że mieszkańcy Kamionki często wyjeżdżają do prac sezonowych na Pomorze Zachodnie do Meklemburgii – znają więc język niemiecki i mogą swoje dzieci nauczyć. Władze postanowiły nie odwoływać Festaga, gdyż spełniał cele polityczne.

Po wycofaniu w wielu szkołach, po 1900 roku, nauczania religii w języku polskim, gdy nie pomogły pisemne protesty, zdesperowana ludność zorganizowała strajk szkolny. W ziemi smętowskiej objęły go dzieci ze szkół we Frący, Kościelnej Jani, Kamionce Szlacheckiej, Kopytkowie, Lalkowach, Leśnej Jani, Rudawkach, Rynkówce oraz Smętowie. Strajki zaczynały się i kończyły w różnym czasie, między listopadem a kwietniem 1907 roku. Strajk nie osiągnął założonego celu, jednak przyczynił się do konsolidacji polskiego społeczeństwa. Przypomniał o korzeniach, pogłębił nieprzychylne uczucia do obcej władzy – państwa pruskiego. Strajkujące dzieci były poniżane przez niemieckich nauczycieli, karane dotkliwie fizycznie, a wszystkim uczestnikom przedłużono obowiązek szkolny o okres od kilku miesięcy do jednego roku. Dzieci karano także za walkę o polskość, którą prowadzili członkowie ich rodzin (np. Annie Dominikowskiej z Kamionki, córce karczmarza Jana, mimo że sama nie uczestniczyła w strajku, przedłużono obowiązek szkolny o pół roku, ponieważ ojciec był tajnym głównym organizatorem strajku w szkole w Kamionce). Janowi Chmieleckiemu z Kamionki przedłużono obowiązek szkolny o jeden rok za udział w strajku szkolnym od 5 listopada 1906 do 7 marca 1907 roku.

Swój stosunek do germanizacji dzieci w szkole dobitnie wyraził Jan Lewandowski – zagrodnik i robotnik z Kamionki, którego 3 dzieci uczestniczyło w strajku, w podaniu z 26 marca 1909 roku o zwolnienie syna z obowiązku szkolnego: „jestem wiernym poddanym Jego Majestatu, ale chcę pozostać przy polskiej narodowości”. Do przywódców i agitatorów strajku należeli też m.in. Franciszek Chmielewski (ojciec 12 dzieci), piekarz Ignacy Kwiczor (jego córka Jadwiga najdłużej z uczniów strajkowała – według dokumentów zachowanych w Rejencji w Kwidzynie – od listopada 1906 roku do 16 marca 1907 roku). Strajkowały wtedy 22 osoby: Natalia Balewska, Franciszek Balewski, Wiktoria Brucka, Tomasz Buch, Feliks Chmielewski, Jan Chmielewski, Bolesław Karlinski, Rozalia Kąokolewska, Marta Kilkowska, Wiktoria Kowalska, Wojciech Kwiatkowski, Jadwiga Kwiczor, Bolesław Lewandowski, Lewandowski (brat w/w), Lewandowski (brat w/w), Joanna Pior, Franciszka Posada, Agnieszka Rezmer, Joanna Warmbier, Maria Woźna, Wysocki, Wysocki (brat w/w). Wymienione dzieci, to zapewne tylko część z grupy strajkujących. Nie wszystkie dzieci, ze 163 objętych w 1907 roku obowiązkiem nauki szkolnej, wzięły bezpośredni udział w strajku, ale później również dotknięte były represjami. Nauczyciel Festag (przysłany przez władze pruskie w celu germanizacji uczniów) pracował w szkole od 1901 do 1911 roku. Po nim stanowisko objął Paweł Kyora. Gdy jako podporucznik piechoty powołany został, w 1915 roku, do wojska w związku z toczącą się I wojną światową, miejsce pierwszego nauczyciela powierzono na rok Leonowi Gehrmannowi, a następnie Wodkowskiemu. Na wojnę, ze szkołą w Kamionce, odszedł także w 1917 roku nauczyciel Polaszek. Po zakończeniu działań wojennych, zarówno Kyora jak i Polaszek, powrócili w 1919 roku na swoje stanowiska nauczycielskie w Kamionce. W roku 1904 liczba dusz w Kamionce wzrosła do 782, a w roku 1910 do 792. W szkole było wtedy 3 klasy, a dzieci 155 katolickich i 5 ewangelickich. W roku 1928 było w Kamionce 711 dusz, a uczniów w szkole 129.

W okresie międzywojennym publiczne szkoły powszechne, w 1920 roku, wprowadziły się do budynków, w których dzieci pobierały naukę w okresie zaboru pruskiego w języku niemieckim. Szkoła w Kamionce była wtedy 3-klasowa. Zatrudnionych było 3 nauczycieli. Na początku lat trzydziestych, z powodu zmniejszania się liczby dzieci, a także z braku środków finansowych, szkołę w Kamionce obniżono w stopniu organizacyjnym i zabrano jej 1 nauczyciela. Uczono wtedy następujących przedmiotów: religii, języka polskiego, rachunków z geometrią, przyrody, geografii, historii, rysunków, robót ręcznych, śpiewu oraz gier i gimnastyki. W polskiej publicznej szkole powszechnej obowiązek szkolny trwał 7 lat. W stosunku do szkoły pruskiej obowiązek został skrócony o 1 rok. Wprowadzono również nową organizację roku szkolnego. Początkowo, oprócz wakacji letnich i świątecznych zachowano, jak w czasach zaborów, wakacje jesienne, aby dzieci wiejskie mogły pomagać rodzicom przy kopaniu ziemniaków albo opiece nad młodszym rodzeństwem. W 1928 roku wprowadzono podział roku szkolnego na 2 półrocza i zniesiono wakacje w okresie jesiennym. Upowszechniono w szkole postępowe założenia dydaktyczno – wychowawcze, postępowy program nauczania i zlikwidowano karę chłosty (element pruskiego systemu oświatowego). Ustawą z 1932 roku i rozporządzeniem Ministra Wyznań Religijnych z 1933 roku, znowu zmienił się ustrój szkolnictwa w Polsce. Stopień organizacji szkoły powszechnej uzależniony został od liczby uczęszczających do niej dzieci. Szkoły I stopnia organizacyjnego z 4 klasami miały posiadać miejscowości, w których znajdowało się do 120 dzieci w wieku szkolnym i uczyć je 1 względnie 2 nauczycieli, II stopnia z 6 klasami (miejscowości z liczbą 121 – 210 dzieci oraz 3 – 4 nauczycielami). Szkoła w Kamionce początkowo została zaklasyfikowana do I stopnia organizacyjnego, czyli 4-klasowej. Dopiero w roku szkolnym 1938/1939 szkoła w Kamionce otrzymała status szkoły II stopnia (6-klasowej) – dodatkowo przyznano wtedy także trzeci etat nauczycielski. Szkoły w okresie międzywojennym miały charakter wyznaniowy. Nauka codziennie rozpoczynała się i kończyła modlitwą. Religia była jednym z przedmiotów nauczania zagwarantowanym ustawodawstwem państwowym oraz w konkordacie z 1925 roku. Nauczali jej najczęściej pobliscy księża (do Kamionki przyjeżdżali księża z Nowego). W latach 1920 – 1939 w szkole Kamionce (a także do tej szkoły chodziły niektóre dzieci z Rudawek i Rychławy) uczyli następujący nauczyciele: Masłówna (1927 – 1939), Maria Szczukowska, Franciszek Szczukowski, Maria Wojciechowska (1928 – 1938), Edmund Żuralski (… do 1929 roku), Tadeusz Czosnykowski (1929 – 1930), Leon Borucki (1929 do…), Maria Rozalska (1933 – 1971), Lenzner (1938 – 1939).

Liczba dzieci w niektórych latach szkolnych kształtowała się następująco: rok szkolny 1927/1928 (129 uczniów), 1930/1931 (97), 1932/1933 (128), 1937/1938 (138).

Zdjęcie uczniów z około roku 1923

Zdjęcie 1 z 5